Chương 10 – Đầu

10• Đầu

Ngôi trường mang tên Collège Chasseloup Laubat cái tên nghe đã “nặng mùi” nước Pháp, là nơi vốn được dựng lên để dạy dỗ con em thực dân, từ bậc tiểu học cho tới tú tài, theo chương trình giảng dạy nguyên xi ngoài mẫu quốc. Ấy vậy mà từ đầu thế kỷ này, khi guồng máy cai trị cần thêm những cái đầu biết nói tiếng Pháp mà vẫn mang da thịt bản xứ, cánh cửa ấy hé thêm một ngách cho học trò An Nam, à dĩ nhiên phải có quốc tịch Pháp mới lọt vào. Và từ đó, trường tự nó tách đôi: Một bên là khu học trò Pháp, áo quần thẳng nếp, giọng nói rổn rảng, coi Sài Gòn như chỗ tạm dừng chân. Bên kia là khu bản xứ, nơi những đứa học trò Việt được học thêm giờ tiếng Việt, lịch sử An Nam, dù ngày ngày vẫn phải ngước lên bảng đen đầy chữ Tây. Hai khu cách nhau không xa, nhưng cái khoảng cách ấy không đo bằng bước chân, mà đo bằng ánh mắt, bằng cách người ta ngồi mâm trên hay mâm dưới trong một trật tự đã được sắp sẵn. +

Mẫn bước chân vô trường ấy, nói cho cùng, là một sự lệch khuôn. Em không có quốc tịch Pháp, cũng chẳng phải con nhà quan Tây hay công chức bảo hộ. Cánh cửa trường mở ra với em là nhờ Thiên – người đã đi trước, đã va chạm đủ sâu với cái thế giới mắt xanh mũi lõ này để biết phải gõ cửa chỗ nào, và phải lót tay ra sao cho cánh cửa ấy chịu hé. Một sự thu xếp lặng lẽ, không ai nói ra, nhưng ai cũng hiểu. Em khác Thịnh ở chỗ đó. Bởi cậu hai Thịnh, từ khi lọt lòng đã được ông Hội đồng Hứa chạy vạy, năn nỉ ông Thống đốc ký cho cái quốc tịch. Còn Thiên ngày xưa thì không may. Đến tuổi, anh chỉ được ngồi trường tú tài An Nam, rồi sau đó gắng gượng mà thành trí thức, nhờ cái mác ấy mới được gửi đi du học, mới quen mặt quan Tây, mới có chỗ đứng nơi Sài Thành. +

Từ cái dở của Thiên ngày trước, ông Hội đồng mới quyết bụng lo cho đứa con thứ. Đến khi Thịnh lớn, có Thiên chống lưng, có đường dây quen biết, mọi thứ cũng trôi. Lẽ ấy nên Thịnh đi học thong dong như con nhà “chính chủ”, Thịnh đã vào học ở Chasseloup Laubat hơn một năm nay, đi đứng trong trường coi bộ cũng đã quen, cái dáng ngựa non ngang tàng của cậu cũng nhờ vậy mà ngày càng rõ. +

Sân trường đông, nhưng cái đông ấy không lộn xộn. Học trò chia nhóm rất tự nhiên, tựa như nước tự tìm đường chảy. Một bên là đám học trò Pháp, tóc vàng tóc nâu, giọng nói vang vang, cười lớn không giữ kẽ, coi cái xứ này như một khoảng đất mượn tạm. Bên kia là đám học trò bản xứ, áo quần gọn gàng hơn mức cần thiết, lưng hơi thẳng quá, ánh mắt chăm chú cười cợt. +

Mẫn bước chậm lại. Cảm giác không hẳn là sợ, mà là lệch, lệch khỏi chỗ quen thuộc, lệch khỏi cái nền đất đã nuôi mình lớn. Ở đây, người ta nhìn em bằng một thứ ánh mắt khác: đo đếm, dò xét, rồi xếp em vào một chỗ nào đó trong đầu, dù chưa kịp gọi tên. Em biết, cái cặp da mới trên tay và bộ áo sơ mi phẳng phiu này không đủ để che đi sự thật rằng mình không thuộc về nơi này một cách trọn vẹn. Em không có quốc tịch Pháp. Cái tên của em được ghi vào sổ lớp là nhờ một cánh tay khác đã đưa ra trước, nhờ một con đường quanh co mà em không thấy hết. Ý nghĩ ấy thoáng qua như một làn gió lạnh lùa sau gáy, làm em bất giác siết chặt quai cặp. Ngay lúc đó, giọng Thịnh vang lên phía sau, vẫn cái giọng quen thuộc nửa đùa nửa thật:
– Đi đi. Đứng trân ra đó hoài, người ta lại tưởng trường dư ra thêm cái tượng. +

Mẫn quay lại, thấy Thịnh đã hòa vô đám đông kia từ lúc nào, cái dáng quen trường quen lớp, cà lơ phất phơ. Còn Thiên thì vẫn đứng ngoài rìa, không bước theo, chỉ nhìn em gật đầu cái nhìn như đặt nhẹ một bàn tay sau lưng đẩy em bước tiếp. Mẫn chợt bật cười thầm. Thôi thì bước đại vô, đứng hoài ngoài này, cũng đâu có học được chữ nào. Em siết quai cặp, bước vô. +

Thịnh lúc ấy đã bị đám bạn kéo về phía sân trong, tiếng gọi nhau lao xao như bầy chim vỡ tổ. Cậu quay đầu nhìn lại, thấy Mẫn còn lững thững bước chênh chao giữa dòng người, dáng gầy lọt thỏm trong một thế giới vừa mở miệng đã nói tiếng khác. Thịnh bèn tách ra, sải mấy bước dài, tới gần thì khoác tay qua vai Mẫn một cái gọn hơ: +

–Lẹ lẹ lên. Vô lớp rồi hẵng ngó. +

Cái khoác vai ấy không nặng, nhưng đủ chắc để kéo Mẫn nhập vào nhịp bước. Hai đứa đi song song, vai chạm vai. Mùi áo mới của Mẫn lẫn với mùi nắng và phấn bảng trên người Thịnh, nghe lạ mà không xa. Đám bạn nhìn theo, có ánh mắt tò mò, có cái cười nửa miệng. Thịnh chẳng buồn để ý, chỉ nghiêng đầu nói nhỏ, giọng vừa đùa vừa thật: +

– Ở đây, đi một mình dễ bị soi lắm. Đi chung thì người ta coi là quen trường. +

Mẫn ngước đầu nhìn Thịnh. Nắng xuyên qua tán cây, đổ vệt sáng nghiêng lên sống mũi cậu hai, làm cái nét ngỗ ngược dịu đi một chút. Em cười khe khẽ, chỉ vừa đủ nghe trong khoảng ồn ào quanh sân: +

– Cảm ơn. +

Thịnh khựng nửa nhịp. Chắc cậu tưởng sẽ nghe một câu đáp gân gân hay ít nhất cũng là cái hừ nhẹ cho có lệ. Cậu buông tay khỏi vai Mẫn, gãi mũi, cười lấp liếm: +

– Ờ… +

Vô lớp, Mẫn chọn cái bàn gần cửa sổ. Không phải vì muốn nhìn ra ngoài, mà vì chỗ đó có ánh sáng, đỡ cảm giác mình bị vùi giữa những ánh mắt lạ. Mặt bàn gỗ sẫm màu, loang lổ dấu mực cũ, như đã quen với việc gánh chữ nghĩa của nhiều đời học trò trước đó. Tiếng ghế kéo. Tiếng chào nhau. Những câu nói bật ra bằng thứ tiếng tròn trịa mà em chưa kịp hiểu. Mẫn ngồi yên, hai tay đặt ngay ngắn trên mặt bàn, lòng bàn tay hơi ẩm. Cái chỉnh tề em mang theo từ nhà bỗng dưng trở nên thừa thãi. +

Thầy giáo bước vô. +

Người An Nam. Gương mặt sạm, sống mũi cao, tóc chải mượt. Bộ âu phục xám vừa vặn, khuy áo cài kín. Cái dáng đi thẳng, cái đầu ngẩng cao, và nhất là giọng nói tiếng Pháp tròn vành, gọn chữ làm người ta quên đi thầy cũng là một phần người An Nam. Thầy đặt cặp xuống bàn, đưa mắt lướt một vòng. Thầy nói.Tiếng Pháp rơi xuống lớp học như những viên sỏi nhỏ, đều, chắc, không dư, không thiếu. Mẫn nghe. Nghe rất chăm. Nhưng chữ nghĩa không chịu ở lại. Chúng trượt qua tai em, lạnh và trơn, như nước mưa lăn trên tàu lá chuối. +

Rồi thầy nhìn về phía em. +

Chỉ một cái nhìn thôi, mà cả lớp quay lại. Không ai nói gì. Cái im lặng ấy không rộng, mà sít lại, như có bàn tay vô hình bóp chặt không khí. +

Mẫn đứng lên. Đứng thẳng. Rất thẳng. Nhưng trong ngực, có cái gì đó chùng xuống. Em biết thầy đang chờ em nói. Em cũng biết, mình không nói được. Hai điều đó cùng tồn tại, va vào nhau, làm đầu óc em trống rỗng. +

Một nhịp.
Rồi thêm một nhịp nữa. +

Có đứa nghiêng người, có đứa cười khẽ. Không hẳn ác ý. Cổ họng Mẫn khô lại. Em mím môi. Cái nóng dâng từ cổ lên má, không gắt, mà âm ỉ, như lửa rơm. Em ngước nhìn thầy. Gương mặt An Nam đó không cúi xuống. Ánh mắt thầy thẳng, cao, và xa. Như thể thầy đã quen với việc đứng ở phía này của bục giảng, nơi người ta nói ra là có người phải hiểu. Áp lực ép xuống vai, xuống ngực, xuống cả cuống họng. +

Không ập xuống.
Nó bao lấy.
Từ từ. +

Mẫn nuốt khan. Rồi rất khẽ, nhỏ đến mức chính em cũng thấy giọng mình mỏng đi, em nói bằng tiếng Việt: +

– Dạ… em không hiểu. +

Câu nói vừa dứt, trong lớp có một tiếng xì xào khe khẽ. Không rõ là thương hại, hay chỉ đơn thuần là ngạc nhiên. Thầy đứng yên một nhịp. Ánh mắt lướt qua em, rồi sang chỗ khác, như người vừa ghi nhận một điều không mấy vừa ý. Không tỏ ra giận, cũng không tỏ ra thương. Chỉ nhìn. +

Rồi thầy quay đi, nói tiếp điều gì đó bằng tiếng Pháp, giọng vẫn đều, vẫn lạnh. +

Thầy còn chưa kịp nói tiếp, thì từ dãy bàn phía trong, có một tiếng ghế khẽ động. Thịnh đứng lên. Cậu nói bằng tiếng Pháp, giọng không trau chuốt kiểu thầy giáo, nhưng đủ tròn chữ để người ta hiểu: +

– Monsieur, il s’appelle Mẫn. C’est un nouvel élève, récemment admis dans notre établissement. +

(Thưa thầy, cậu ấy tên Mẫn. Là học sinh mới, vừa được nhận vào trường chúng ta.) +

Mấy ánh mắt vừa nãy còn lơ đãng bỗng dừng lại. Có đứa quay hẳn sang nhìn Mẫn. Có đứa nhìn Thịnh, rồi lại nhìn Mẫn, như ráp thử hai mảnh ghép. À. Thì ra là vậy. Cái thằng không biết tiếng Pháp mà lại vô được đây. Không phải ngẫu nhiên. Mẫn đứng đó, nghe không hiểu Thịnh nói gì, chỉ cảm được cái chuyển động rất nhỏ trong không khí. Như thể em vừa bị kéo ra khỏi chỗ lạc loài, đặt vào một vòng tròn đã có sẵn tên tuổi. +

Thầy nhìn Thịnh. Rồi nhìn Mẫn. +

Ánh mắt ấy không còn sắc cạnh như trước, mà chuyển sang một thứ khác. Không nói ra. Không cần hỏi thêm. Ở cái trường này, có những chuyện không cần giải thích bằng lời. Thầy gật nhẹ. Rất nhẹ. Rồi nói tiếp bằng tiếng Pháp, giọng vẫn đều, vẫn lạnh, nhưng không còn ép thẳng về phía Mẫn nữa. Như thể thầy đã chấp nhận sự hiện diện ấy, ít nhất là trên danh nghĩa. +

Thịnh ngồi xuống. Không quay lại nhìn Mẫn. Cũng không cười. Cái việc vừa làm xong rồi thì thôi, không cần ghi công. +

Giờ học đầu tiên bắt đầu không kèn không trống. Thầy đứng trên bục, lưng thẳng, giọng đều đều trôi ra. Cả lớp cúi đầu. Bút máy mở nắp. Giấy kẻ ô run nhẹ dưới đầu ngòi. Tiếng phấn kêu kèn kẹt. Tiếng ghế gỗ phía sau kéo khẽ. Tiếng lật tập soàn soạt. Mọi âm thanh đều có chỗ đứng của nó. +

Mẫn cúi xuống, chép. Chép từng nét, từng dòng. Tay em đi theo mắt, mắt đi theo bảng, mà trong đầu thì trống trơn như sân trường buổi trưa. Em không biết mình đang ghi lại điều gì. Chữ trên bảng rơi xuống như mưa. Còn em, không có lấy một cái thau để hứng. +

Giữa lúc Mẫn còn đang lần mò theo từng dòng chữ vô nghĩa trước mặt, giọng thầy bỗng dừng lại. Cái dừng không báo trước, như khi con dao khựng giữa không trung. Rồi thầy gọi tên em. +

– Monsieur Mẫn.
(Thưa cậu Mẫn.) +

Âm “Mẫn” bật ra khỏi miệng thầy nghe lạ lẫm, cứng cỏi, như một vật không quen bị uốn theo tiếng Pháp. Em ngẩng lên. Thầy đứng trên bục, ánh mắt ông lướt xuống, dừng lại nơi em, không dò hỏi, cũng không khoan dung. Đó là cái nhìn của người quen ra lệnh bằng ngôn ngữ mà kẻ đối diện không có quyền không hiểu. +

– Vous pouvez répéter ce que je viens d’expliquer ?
(Cậu có thể nhắc lại điều tôi vừa giảng không?) +

Trong đầu Mẫn, mọi âm thanh như bị rút cạn. Em nghe rõ tiếng máu đập nơi thái dương, nghe tiếng bút ai đó khẽ chạm bàn, nghe cả tiếng thở của chính mình, chỉ không nghe hiểu thầy vừa nói gì. Dưới gầm bàn, có một cú chạm rất nhẹ. Mẫn cúi mắt xuống một thoáng. Thịnh nghiêng người, mắt nhìn thẳng phía trước như không liên can, chỉ có mũi giày khẽ chạm vô chân bàn em thêm lần nữa. Tim Mẫn đập mạnh hơn. Em mím chặt môi. +

Thịnh cúi thấp đầu, môi mấp máy, giọng rơi ra như gió lùa dưới mặt bàn gỗ: +

– Bài… Pháp văn… đọc dòng đầu…
(La première phrase…) +

Em nghe rõ tiếng thầy vừa dứt câu hỏi, nghe cả nhịp tim mình đập sát mang tai, nhưng ý nghĩa thì trượt qua như nước đổ lên lá chuối. Thịnh lại thì thầm, gấp hơn một chút, nhưng vẫn giữ cái giọng nhỏ đến mức chỉ vừa đủ lọt vào tai người bên cạnh: +

– Đọc… câu đầu thôi… theo thầy hồi nãy… +

Mẫn nuốt khan. Em cúi mắt xuống sách. Những con chữ quen mặt mà xa lạ nằm im trên trang giấy, không nhúc nhích, không lên tiếng giúp em. Em biết mình không hiểu, nhưng cũng biết: nếu không mở miệng, mọi thứ sẽ sập xuống ngay tại chỗ này. Em hít một hơi. Rồi cất tiếng. +

– …La… li… té… ra… tưa… +

Âm phát ra khô, gãy, từng tiếng một như kéo lê trên nền gạch. Có chữ đúng, có chữ sai, có chữ nghe ra chỉ là cái bóng của phát âm. Cả câu Pháp văn bị em xé nhỏ ra, đọc như người lần đường trong sương, mỗi bước đều dò trước bằng mũi chân. Trong lớp, vài tiếng ghế khẽ xê dịch. Không ai cười. Nhưng cũng chẳng ai giúp. Mẫn đọc xong câu đầu, môi mím lại, vai vẫn thẳng. Em biết mình vừa lộ ra cái dở, cái thiếu, cái chưa kịp học. Nhưng ít ra, em không im lặng. +

Thầy nhìn em rồi gật đầu nhẹ. Tiết học lại tiếp tục trôi qua. Mẫn ngồi xuống. Cột sống vẫn thẳng, nhưng trong ngực thì có gì đó vừa lặng lẽ hạ xuống, như một tảng đá nhỏ được đặt lại đúng chỗ. Em nghiêng đầu rất khẽ, chỉ đủ để Thịnh thấy, môi mấp máy không thành tiếng: cảm ơn. +

Thịnh không đáp. Cậu chỉ liếc sang một cái, rồi cúi đầu tiếp tục ghi bài. Ngòi bút chạy đều, không ngập ngừng, như thể chuyện vừa rồi chẳng đáng kể gì trong nhịp học đường vốn vẫn khắt khe và lạnh lùng ấy. Chỉ ở một góc rất kín nơi không ai buồn để ý khóe môi Thịnh khẽ nhếch lên. +

Ghi chú nho nhỏ hiểu biết to to:

Chasseloup Laubat. Trường được xây dựng với mục đích đào tạo con em thực dân Pháp tại Sài Gòn từ bậc tiểu học đến tú tài theo chương trình giảng dạy của Pháp. Đến đầu thế kỷ 20, trường nhận thêm học sinh người Việt có quốc tịch Pháp. Từ đó trường chia thành hai khu: Khu bản xứ dành cho học trò người Việt có thêm giờ học tiếng Việt và khu dành cho học trò người Pháp. Sau 1975: Trường được giao cho Việt Nam và đổi tên thành Trung tâm giáo dục Lê Quý Đôn, ngày nay, trường là một trong những trường đầu tiên thực hiện mô hình chất lượng cao tại TP.HCM nay là Trường THPT Lê Quý Đôn. +